Sĩ, Nông, Công, Thương

Ngày xưa, trong thời đại quân chủ, người ta có câu "Sĩ, Nông, Công, Thương", chỉ bốn tầng lớp chính trong xã hội. Câu này ít nhiều cũng đồng nghĩa với sự trọng vọng, địa vị, và giầu sang: Sĩ được xếp cao nhất để chỉ tầng lớp trí thức; Nông là nông dân lao động; Công là thợ thủ công; và Thương là những người buôn bán, bị xem là thấp nhất.

Mẹ tôi là con gái của ông Tham – người giữ một chức vụ khá cao về ngành công chánh ở Hà Nội. Bà từng là cô giáo của một trường mầm non nổi tiếng. Sau khi lập gia đình với bố tôi, mẹ tiếp tục dạy học ở Hải Phòng, rồi Đà Lạt và Sài Gòn. Lúc ấy còn quá nhỏ, tôi chưa thể hình dung rõ ràng về nghề dạy học của mẹ.

Sau một thời gian lập nghiệp ở Mỹ, giống như bao gia đình người Việt khác, chúng tôi có điều kiện đổi nhà đến một khu vực tốt hơn, nhất là khi có con nhỏ. Thế nhưng, không giống phần lớn người Việt thường chọn nhà mới và rộng, hơn là chọn khu vực, vợ chồng tôi lại ưu tiên chọn nơi có trường học tốt dù nhà có phần cũ và nhỏ. Thật ra, các trường học ở những khu vực này tốt không phải vì họ có ngân sách nhiều hơn, mà nhờ sự quan tâm giáo dục con cái từ gia đình và tinh thần tự nguyện tham gia các hoạt động cộng đồng tại trường của họ. Dù bận rộn với công việc trong ngành high-tech, vợ chồng tôi vẫn sắp xếp luân phiên tham gia công tác thiện nguyện cho công bằng và cho con cái.

Chúng tôi tham gia các buổi nói chuyện, hỗ trợ toán học, nghệ thuật, âm nhạc và thể thao suốt nhiều năm, từ bậc tiểu học lên đến trung học đệ nhất cấp (middle school). Chính qua những kinh nghiệm đó, tôi mới thực sự thấu hiểu sự gian nan và tấm lòng hy sinh của thầy cô với đồng lương ít ỏi. Cả lớp học đôi khi nhốn nháo như cái chợ vỡ: hàng chục đứa trẻ đủ màu sắc, nói cười liên tục, dù rất thông minh nhưng cũng lắm ý kiến, đầy cá tính và rắc rối riêng. Để điều khiển các em vào khuôn phép và giảng dạy cho các em không phải là điều dễ dàng. Cuối ngày, thầy cô nào cũng phờ phạc, nói không ra hơi. Thế mà khi tối về, họ lại tiếp tục miệt mài chấm bài và chuẩn bị bài vở cho ngày hôm sau.

Tôi có một người bạn gốc châu Âu, sống và làm việc ở Mỹ từ lâu. Anh từng là Director of Engineering cho một hãng chip design danh tiếng. Anh rất giỏi,, quản lý dưới tay hàng trăm kỹ sư, và cuộc sống của anh khá giả. Trong một đợt công ty cắt giảm, anh bị cho thôi việc. Thay vì tiếp tục theo đuổi ngành nghề cũ – điều mà tôi tin là quá dễ dàng với năng lực của anh – anh lại quyết định quay lại đại học để lấy bằng sư phạm. Sau đó, anh chọn vùng East San Jose để dạy Toán trung học. Đây là khu vực nổi tiếng "phức tạp" với đa số là các gia đình da màu, nghèo; học sinh ở đây có hoàn cảnh rất đa dạng, đầy hận thù và sớm phải đối mặt với gánh nặng mưu sinh. Anh nói chính những nơi như thế mới là nơi họ cần mình nhất, và đó cũng là nơi để anh thử thách cũng như chứng tỏ năng lực của bản thân!

Ngày hôm qua, tôi có đi dự lễ tưởng niệm anh Nông Duy Trường, một người bạn học cũ tại trường Chu Văn An, Sài Gòn ngày xưa. Hoàn cảnh gia đình anh có vài điểm tương đồng với nhà tôi: bố là sĩ quan VNCH, phải đi học tập cải tạo; mẹ và gia đình phải đi kinh tế mới, rồi sau đó vượt biên và định cư tại Canada rồi sang Hoa Kỳ. Anh đã nỗ lực lấy bằng Cử nhân Toán học, Thạc sĩ Khoa học Chính trị và Tiến sĩ Giáo dục. Sau 25 năm dạy học tại các trường trung học và đại học ở Houston, Texas, đến năm 2005, anh bỏ việc làm, thành lập Học viện Công dân (ICEVN *) cùng vợ là Tiến Sĩ Nguyễn Phúc Anh Lan. Đây là một tổ chức phi lợi nhuận nhằm phát huy và quảng bá kiến thức căn bản về giáo dục công dân, trách nhiệm xã hội, cũng như bổn phận và quyền lợi của công dân tại Việt Nam qua hình thức trực tuyến (online). Mặc dù phải đương đầu với bạo bệnh, anh vẫn cống hiến hết sức mình cho đến hơi thở cuối cùng. "Anh là một minh chứng hùng hồn cho nghị lực bền bỉ, lòng can đảm trí tuệ, và tinh thần phụng sự được nâng đỡ bởi đức tin. Anh đã dâng hiến trọn đời mình để phục vụ tha nhân qua tri thức, sự chính trực và lòng nhân ái" (trích Tiểu sử Giáo sư Nông Duy Trường).

Qua những gì đã tận mắt chứng kiến, đã lắng nghe và thực sự cảm phục, tôi nghiệm ra một điều: nếu không có niềm đam mê mãnh liệt với giáo dục, không có lý tưởng cao đẹp và đặc biệt là không có cái "tâm", người ta chẳng thể nào làm nghề giáo được. Đó là một cái nghề đầy gian khổ, đòi hỏi sự kiên trì, không mang lại sự giàu sang về tiền bạc; nhưng đổi lại, nó mang đến sự giàu có về niềm vui, lòng tự hào và niềm hạnh phúc – thứ giá trị tinh thần mà tôi nghĩ chỉ những người trong ngành giáo dục mới thực sự thấu hiểu một cách trọn vẹn.

Thời đại này, trên lý thuyết thì nghề nào cũng được tôn trọng như nhau. Thế nhưng trong thực tế, xã hội vẫn thường đánh giá một con người dựa trên sự giàu có, danh tiếng, và dùng tiền tài làm thước đo cho sự thành công. Điều này vô tình dẫn đến những màn khoe khoang, dù là trực tiếp hay gián tiếp, đôi khi lố bịch và đáng thương. Câu nói "Sĩ, Nông, Công, Thương" có lẽ đã lỗi thời xét về địa vị cổ xưa. Nhưng bất chợt tôi lại nghĩ, nếu áp dụng cây thước đo của thời đại này vào, phải chăng trật tự ấy vẫn đúng theo một nghĩa khác: "Sĩ" giờ đây lại là tầng lớp nghèo nhất, "Nông" và "Công" khá giả hơn một chút, còn "Thương" lại leo lên hàng giàu nhất. Đúng không nào?

Saratoga

Aug 2026

(*) www.icevn.org

Trái sang phải: Frank Thanh Nguyễn (CVA 68-75), Christine Nguyễn (my wife), Dr. AnhLan P Nguyễn, Tom Quan (CVA 68-75), Bảo (CVA 67-74) and Mai, his wife (Trưng Vương, 70-75).